Nauki Humanistyczne i Społeczne

Pamiętnik Biblioteki Kórnickiej

Zawartość

Pamiętnik Biblioteki Kórnickiej | 2025 | tom 42

Abstrakt

Oczekiwania środowiska naukowego na biografię Władysława hr. zamoyskiego zdają się zmierzać w pozytywnym kierunku. Dzisiejszy stan wiedzy o jego życiu i dokonaniach, w znacznej części zdigitalizowany (czego chlubnym przykładem są kolejne tomy „Pamiętnika Biblioteki Kórnickiej”), uzasadnia przekonanie, że w nieodległej perspektywie książka taka powstanie. Nadal prowadzone badania nad wybranymi kwestiami życia hrabiego nie powinny hamować przygotowań do stworze-nia biografii zamoyskiego.
Przejdź do artykułu

Autorzy i Afiliacje

Stanisław Sierpowski
1
ORCID: ORCID

  1. Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Instytut Historii (emer.)

Abstrakt

Celem artykułu jest ukazanie kategorii narodu – ciągłości wyobrażeń i przemian – w refleksji i postawie trzech wybitnych przedstawicieli rodu Zamoyskich w XIX i na początku XX w.: ojca, syna i wnuka, czyli Stanisława Kostki (1775–1856) – prezesa senatu Królestwa Polskiego, Władysława (1804–1868) – generała i wybitnego polityka Hôtel Lambert oraz Władysława juniora (1853–1824) – działacza społecznego i filantropa. W centrum rozważań pozostaje więc pojęcie narodu, jego złożoność i przeobrażenia, jednak nie w oderwaniu, lecz w ścisłej korelacji z konkretnymi osobami, ich poglądami i praktyką w życiu polityczno-społecznym. Prześledzenie konstruktów myślowych w wybranych narracjach oraz postaw życiowych pozwoliło wyodrębnić wartości i normy niejako dziedziczone przez kolejne pokolenia Zamoyskich w czasach porozbiorowych. To one stały za ukształtowaniem ich światopoglądów, wyborów i zachowań, tworząc określone wzorce odpowiedzialności i wierności idei narodowej. Istotny jest przy tym historyczny i polityczno-ideologiczny kontekst epoki, który wpływał na międzypokoleniowe różnice w rodzie Zamoyskich w postrzeganiu świata społecznego.
Przejdź do artykułu

Autorzy i Afiliacje

Joanna Nowak
1
ORCID: ORCID

  1. Instytut Slawistyki PAN

Abstrakt

Celem artykułu jest przedstawienie sieci towarzyskich, naukowych i codziennych kontaktów Władysława Zamoyskiego z mieszkańcami Australii w trakcie jego pobytu na antypodach w latach 1879–1881. Autor rekonstruuje różne kręgi, w których funkcjonował wtedy Zamoyski – od środowisk bezpośrednio związanych z organizacją wystaw międzynarodowych w Sydney i Melbourne, poprzez australijskie elity polityczne, finansowe i naukowe, po krąg usługodawców i dostarczycieli rozrywek, którym oddawał się Zamoyski. Australijska spuścizna Zamoyskiego ze zbiorów Biblioteki Kórnickiej, uzupełniona prasą i literaturą australijską, pozwala stwierdzić, że hrabia Władysław poznał wtedy wielu liderów australijskiego życia społecznego. Zgromadził przy tym bogate doświadczenia i materiały, do których odwoływał się później w swojej działalności modernizacyjnej na ziemiach polskich.
Przejdź do artykułu

Autorzy i Afiliacje

Krzysztof Marchlewicz
1
ORCID: ORCID

  1. Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Wydział Historii

Abstrakt

Artykuł prezentuje duchową biografię Władysława Zamoyskiego (1853-1924), jednego z najwybitniejszych Polaków przełomu XIX i XX w., charyzmatycznego patrioty i kreatywnego społecznika. Na aktywność hrabiego wpływ miało chrześcijańskie dążenie do zbawienia, realizowane w duchu trójpracy (szczególnie pracy duchowej obok intelektualnej i fizycznej). Wybrane przykłady zostały zaprezentowane na podstawie wspomnień i opracowań – w ujęciu tematycznym, rodzinnym i eklezjalnym. Omówiono religijne wychowanie arystokraty, zaangażowanie społeczne, pragnienie rozwoju wewnętrznego i postawę służby (rodzinie, bliźnim, Kościołowi jako wspólnocie i instytucji). Istotna dla jego formacji religijnej stała się duchowość św. Franciszka i św. Alberta Chmielowskiego (rady ewangeliczne, ubóstwo ducha). Jego głęboka religijność wiązała się ze stanem świeckim, bezżennością i pytaniem o życiowe, niezrealizowane powołanie (być może do życia w zakonie). Oryginalny hrabia wyprzedzał swoją epokę w kwestiach prawnych (proces o Morskie Oko), organizacyjnych (podróż do Australii, zarządzanie dobrami kórnickimi i zakopiańskimi), niepodległościowych (wspieranie polskich majątków i towarzystw), edukacyjnych (Szkoła Domowej Pracy Kobiet), charytatywnych (kościelnych i świeckich) oraz duchowych (powszechne powołanie do świętości). Wypełnił patriotyczny testament przodków służąc Bogu i Ojczyźnie. Sfinalizował rodzinną misję, zakładając Fundację Zakłady Kórnickie i przekazując majątek narodowi polskiemu. Świadectwo jego życia jest aktualne i uniwersalne.
Przejdź do artykułu

Autorzy i Afiliacje

Katarzyna Zagórska
1
ORCID: ORCID

  1. Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Wydział Filologii Polskiej i Klasycznej

Abstrakt

W artykule prezentujemy nieznane szerszej publiczności drobne utwory literackie Henryka Sienkiewicza, Stanisława Ignacego Witkiewicza oraz Stanisława Konstantego Drohojowskiego, właściciela zamku w Czorsztynie, i jego córek: Anny, Aleksandry i Heleny. Utwory poświęcone zostały Władysławowi Zamoyskiemu i jego bytności w Zakopanem. Są to więc przede wszystkim nieoczywiste, literackie, świadectwa obecności hrabiego z Kórnika pod Tatrami. Sienkiewicz i Witkacy w humorystyczny sposób opisują życie codzienne Zamoyskiego w Zakopanem, szczególnie jego relacje z sąsiadami. W utrzymanych w poważnym tonie amatorskich wierszach Stanisława Drohojowskiego i jego córek hrabia ukazany jest z kolei jako bohater, który ocalił dla polskiego narodu Morskie Oko.
Przejdź do artykułu

Autorzy i Afiliacje

Dagmara Józefczyk
1
ORCID: ORCID
Weronika Wieczorek
1
ORCID: ORCID

  1. Biblioteka Raczyńskich w Poznaniu

Abstrakt

Konflikt graniczny między właścicielami Zakopanego i Jaworzyny Spiskiej na przełomie XIX i XX w. stracił swój prywatny charakter i przekształcił się w spór między dwoma państwami rządzonymi wtedy przez Habsburgów, wywołując mnóstwo emocji po obu stronach granicy. Był to tylko jeden z etapów kształtowania się wspólnej granicy polsko-węgierskiej. Artykuł analizuje najwcześniejszy etap istnienia tej granicy na przełomie I i II milenium. Źródła zgodnie wskazują Tatry jako wyznacznik granicy, jednak za nazwą tą kryły się przypuszczalnie całe Rudawy Słowackie. Do Polski Bolesława Chrobrego mogła też należeć Provincia Wag, czyli górne Poważe. Polska tradycja średniowieczna „przyłączyła” do Polski dzisiejszą zachodnią Słowację, a zatem uznała, że tereny te należały do Polski. Były to przypuszczalnie ziemie tzw. dukatu, czyli sekundogenitury Arpadów, którego władcy byli mocno wspierani przez Piastów. Ostatnie archeologiczne odkrycia umocnień konstrukcji hakowej typu piastowskiego na zamku bratysławskim zdaje się świadczyć o tym, że polskie oddziały w czasach Bolesława Chrobrego mogły kontrolować zachodnią część dukatu.
Przejdź do artykułu

Autorzy i Afiliacje

Ryszard Grzesik
1
ORCID: ORCID

  1. Instytut Slawistyki PAN

Abstrakt

Celem artykułu jest zdefiniowanie przestrzeni biograficznej związanej z hrabią Władysławem Zamoyskim oraz przedstawienie propozycji jej praktycznego zastosowania w formie liniowego produktu turystycznego „(Wielko)polski Zamoyski – szlak biograficzny”. Przeprowadzona analiza wskazuje na potencjał stworzenia regionalnej, tematycznej oferty turystycznej opartej na życiu i działalności społecznika, filantropa, mecenasa nauki i kultury. Szlak wykazuje liczne walory z perspektywy promocji regionu oraz ochrony dziedzictwa historycznego i kulturowego Wielkopolski. Może także pełnić funkcję narzędzia edukacyjnego dla odbiorców w różnym wieku, szczególnie młodzieży szkolnej. Wpisuje się w nurt edukacji opartej na przeżywaniu i pokojowym przekazie oraz eksponuje rolę autorytetów w procesie kształcenia i budowania tożsamości regionalnej.
Przejdź do artykułu

Autorzy i Afiliacje

Joanna Roszak
1
ORCID: ORCID
Grzegorz Godlewski
2
ORCID: ORCID

  1. Instytut Slawistyki PAN
  2. Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Wydział Nauk Geograficznych i Geologicznych

Autorzy i Afiliacje

Andrzej Mężyński
1

  1. Uniwersytet Wrocławski, Instytut Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa (emer.)

Abstrakt

Głównym celem artykułu jest przedstawienie grupy urzędników miejskich Kórnika do 1793 r. Opracowanie zostało podzielone na dwie zasadnicze części. W części pierwszej scharakteryzowano pokrótce specyfikację samorządu miejskiego Kórnika, strukturę zawodową członków poszczególnych urzędów. Przedstawione zostały również źródła umożliwiające odtworzenie składów władz miejskich Kórnika. Druga część zawiera aneks ze spisem urzędów miejskich Kórnika do 1793 r. oraz indeks osobowy wszystkich wymienionych osób.
Przejdź do artykułu

Autorzy i Afiliacje

Milena Stępniak-Lis
1
ORCID: ORCID
Wojciech Lis
2 3
ORCID: ORCID

  1. PAN Biblioteka Kórnicka
  2. Uniwersytet im Adama Mickiewicza w Poznaniu, Wydział Historyczny
  3. Muzeum Ziemi Średzkiej „Dwór w Koszutach”

Abstrakt

Artykuł poświęcony jest XVI-wiecznej przebudowie zamku w Kórniku pod Poznaniem. Na podstawie zachowanych pozostałości (datowanych dendrochronologicznie pali służących do fundamentowania wyspy, detalu architektonicznego, odkrytych archeologicznie kafli piecowych) autor datuje przebudowę na czas od przełomu pierwszej i drugiej dekady do połowy XVI stulecia. Dokładna analiza detalu architektonicznego prowadzi do wniosku o zaangażowaniu w procesie przebudowy warsztatu Mistrza Benedykta, a także artystów działających w Poznaniu w czwartej i piątej dekadzie XVI w. W tej perspektywie zamek kórnicki urasta do rangi pierwszego budynku w Wielkopolsce recypującego formy renesansowe i równocześnie jedynego obiektu w regionie, przy którym pracował warsztat wawelski. Oprócz tego artykuł ukazuje przebudowę zapoczątkowaną przez Łukasza II Górkę w kontekście działalności fundacyjnej i politycznej rodziny, a także porusza problem dotychczasowej błędnej datacji renesansowej przebudowy zamku na 3 ćw. XVI w.
Przejdź do artykułu

Autorzy i Afiliacje

Witold Miedziak
1
ORCID: ORCID

  1. Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Instytut Historii Sztuki i Dziedzictwa Narodowego

Abstrakt

Artykuł jest drugą częścią tekstu, jaki ukazał się w poprzednim numerze „Pamiętnika Biblioteki Kórnickiej”. Cz. I omawia niepublikowaną dotąd wersję obrazu Alarm Józefa Brandta (1841-1915), powstałą w 1896 r. bądź później, i jego losy do końca lat 90., tj. do momentu, gdy stał się własnością Biblioteki Kórnickiej. Cz. II przedstawia sylwetki ofiarodawców obrazu – małżeństwa Cezarego Fabińskiego (1929-1998), muzyka, którego droga artystyczna wiodła od śpiewu estradowego w Polsce po wokalistykę operową w Austrii, oraz Soi Fabinski-Tiller (1932-2019), artystki plastyka (w zakresie scenografii, gobelinu, malarstwa i rysunku), o korzeniach rosyjskich, urodzonej w Pradze, żyjącej i działającej w Austrii (głównie w Wiedniu).
Przejdź do artykułu

Autorzy i Afiliacje

Aleksander Gaca
ORCID: ORCID

Autorzy i Afiliacje

Magdalena Biniaś-Szkopek
1 2
ORCID: ORCID

  1. Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Wydział Historii
  2. PAN Biblioteka Kórnicka

Autorzy i Afiliacje

Tomasz Jasiński
1 2
ORCID: ORCID

  1. Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Wydział Historii
  2. PAN Biblioteka Kórnicka

Instrukcja dla autorów

„Pamiętnik Biblioteki Kórnickiej” działa zgodnie z Kodeksem Postępowania Komitetu ds. Etyki Wydawniczej (Committee on Publication Ethics – COPE).

Standardy zachowań przyjętych przez wydawcę pisma (PAN Bibliotekę Kórnicką) a obejmujące redaktorów czasopisma, autorów, recenzentów i wydawcę znajdują się na stronie:

https://publicationethics.org/files/Code_of_conduct_for_journal_editors_1.pdf

Autorzy przysyłający swe prace do „Pamiętnika” proszeni są o dołączenie następującego oświadczenia:

- praca nie była nigdzie publikowana ani nie jest skierowana do redakcji innych czasopism lub ksiąg zbiorowych;

- praca jest całkowicie oryginalna, a wykorzystane w niej założenia, teorie i fragmenty tekstów innych osób zostały wskazane przez autora artykułu wraz z podaniem nazwiska ich twórcy i tytułu dzieła.

O wszelkich wykrytych przypadkach braku rzetelności naukowej będą informowane odpowiednie podmioty.

Redakcja nie płaci honorariów autorskich.

Zasady recenzowania tekstów

Nadesłane artykuły podlegają wstępnej kwalifikacji dokonywanej przez Radę Redakcyjną.

Po uzyskaniu pozytywnej oceny, każdy tekst jest kierowany do dwóch niezależnych recenzentów, bez ujawnienia nazwiska autora artykułu. Recenzja ma formę pisemną.

Nazwiska recenzentów nie są ujawniane autorom.

W razie konieczności dokonania poprawek w tekście opinia recenzentów, wraz ze wskazówkami dotyczącymi tych poprawek, jest przekazywana autorowi artykułu, jednakże bez podania nazwisk recenzentów.

Kryteria oceny artykułów

– Czy treść artykułu mieści się w profilu tematycznym „Pamiętnika Biblioteki Kórnickiej”?

– Czy artykuł jest oryginalny tzn. czy nie był w całości lub w części gdziekolwiek publikowany?

– Na ile artykuł jest nowatorski i odkrywczy; czy prezentuje nowe ustalenia lub interpretacje, wprowadza do obiegu naukowego najnowsze materiały?

– W jakim stopniu artykuł uwzględnia aktualny stan wiedzy na dany temat oraz materiały źródłowe?

Konstrukcja artykułu

– Czy tezy zostały wyraźnie określone i odpowiednio zhierarchizowane?

– Czy interpretacje i wnioski są poprawne?

– Czy temat jest adekwatny do treści artykułu?

Forma artykułu

– Czy tekst jest poprawny pod względem językowym?

– Czy nie występują powtórzenia lub zbytnie rozwlekłości?

– Czy abstrakt trafnie oddaje główne tezy artykułu i ich uzasadnienie?

Recenzenci „Pamiętnika Biblioteki Kórnickiej”

Mariusz Bryl (UAM), Paulina Buchwald-Pelcowa (BN), Wiesław Długołęcki (UG), Monika Hamanowa (WTN), Artur Jazdon (UAM), Jan Kęsik (UWr), Jacek Kowalski (UAM), Andrzej Mężyński (UW), Piotr Nowak (UAM), Alicja Pihan-Kijasowa (UAM), Józef Tomasz Pokrzywniak (UAM), Maciej Urbanowski (UJ)

Ze względu na tematykę niektórych artykułów redakcja zastrzega sobie prawo powoływania dodatkowych recenzentów.

Redakcja „Pamiętnika Biblioteki Kórnickiej” deklaruje, że wersja drukowana czasopisma jest jego wersją pierwotną.

Oddanie tekstu do redakcji stanowi jednocześnie zgodę na jego zamieszczenie w Internecie.

Dodatkowe informacje

O czasopiśmie

Założyciel Biblioteki Kórnickiej, Tytus Działyński, już w latach czterdziestych XIX wieku powziął ideę wydawania czasopisma naukowego – organu Biblioteki. Jego syn Jan, planował wydawanie „Kwartalnika Biblioteki Kórnickiej”, jednakże nie znalazł odpowiednich współpracowników.

Zamysły Działyńskich wcielił w życie Józef Grycz, dyrektor Biblioteki w latach 1928-1929. Pod jego redakcją ukazał się pierwszy zeszyt „Pamiętnika Biblioteki Kórnickiej” w roku 1929. Od tego czasu „Pamiętnik” ukazywał się nieregularnie, w miarę napływu funduszy i materiałów.

Do roku 2017 ukazały się 34 zeszyty.

„Pamiętnik” został powołany dla popularyzowania zbiorów i dokumentowania dziejów Biblioteki, także zamieszczania rozpraw opartych na jej materiałach. W kilkudziesięcioletniej historii pisma zdarzały się odstępstwa od tak nakreślonego programu, jednakże generalnie zachowywało ono kórnicki charakter. Publikowane były liczne teksty prezentujące druki i rękopisy ze zbiorów Biblioteki. Opisywano syntetycznie niektóre zespoły lub ich wybrane części – długossiana, tzw. Archiwum Zaremby (z czasów powstania styczniowego), archiwum organizacji głównej powstania styczniowego w zaborze pruskim, tzw. zbiory rzymskie i paryskie (wyselekcjonowane druki zwarte, czasopisma i fotografie ze stacji naukowych PAN w Rzymie i w Paryżu), archiwum Jędrzeja Giertycha. Zamieszczano teksty katalogów druków ulotnych, czasopism oraz kalendarzy z XVI-XVIII w.

Z okazji obchodów 100. rocznicy śmierci A. Mickiewicza przygotowano zeszyt (6), wydany trzy lata po obchodach, prezentujący unikalne rękopisy i pamiątki okresu romantyzmu znajdujące się w Bibliotece. Zamieścili w nim artykuły wybitni mickiewiczolodzy – Stanisław Pigoń (o autografie III części Dziadów), Leon Płoszewski, Eugeniusz Sawrymowicz oraz Hanna Malewska. Tom został wysoko oceniony w środowisku polonistycznym.

Cenny zeszyt monograficzny (12) ukazał się w 150. rocznicę założenia Biblioteki Kórnickiej (w roku 1976). Zawierał on pionierskie rozprawy, oparte na niewykorzystywanych dotąd źródłach. Przedstawiono w nich genezę Biblioteki, przekształcenie jej z biblioteki prywatnej w instytucję publiczną, wzrost zbiorów w kolejnych okresach, podstawy finansowe. Zarówno ten tom „Pamiętnika”, jak i późniejsze o dwa lata obchody jubileuszowe, przypominały i środowisku naukowemu i opinii publicznej o zasługach Biblioteki dla nauki i kultury polskiej (druki i publikacje Biblioteki zdobiono wówczas dewizą 150 lat w służbie narodu).

Zeszyt monograficzny (24) poświęcono zasłużonemu bibliotekarzowi kórnickiemu i plenipotentowi Jana Działyńskiego oraz Zamoyskich – Zygmuntowi Celichowskiemu.

Wiele miejsca zajmowały w „Pamiętniku” edycje źródłowe, były to drobne litteraria, odezwy, memoriały, umowy, a przede wszystkim korespondencja – od pojedynczych listów do całych zespołów publikowanych w częściach. Opisywano również zbiory kartograficzne oraz muzealne, kolekcje obrazów i złotnictwa, meble lub pojedyncze wybrane eksponaty.

„Pamiętnik” wniósł znaczący wkład w badanie biografii fundatorów Biblioteki, zwłaszcza Tytusa Działyńskiego. Najwięcej miejsca zajęły edycje jego korespondencji, obszernie opracowano edytorstwo naukowe i zasługi dla powołania PTPN, stosunkowo słabiej uwzględniono kolekcjonerstwo. Jan Działyński otrzymał (w 1987 r.) monografię biograficzną pióra pracownika Biblioteki – Andrzeja Mężyńskiego, stąd też na łamach „Pamiętnika” omówiono jedynie jego zasługi dla powiększania zbiorów i działalność wydawniczą. Liczne teksty poświęcono działalności gospodarczej i społecznej Władysława Zamoyskiego oraz prowadzonej przez jego matkę Jadwigę Szkole Pracy Domowej Kobiet. Kilka tekstów dotyczyło historii stworzonej przez Zamoyskich Fundacji „Zakłady Kórnickie”.

„Pamiętnik” spełniał obowiązek pamięci o ludziach, którzy swoje życie zawodowe związali z Biblioteką. Wyczerpujące opracowania poświęcono dyrektorom Stanisławowi Bodniakowi, Stanisławie Jasińskiej i Stefanowi Weymanowi, a cały obszerny blok – Jerzemu Wisłockiemu (w zeszycie 29). Również pracowników „dalszego planu” żegnano zawsze obszernymi nekrologami.

Trzon zespołu autorskiego stanowili i nadal stanowią pracownicy Biblioteki, publikują również autorzy z innych środowisk naukowych (głównie z UAM). Pismo otwarte jest także dla osób zaczynających dopiero karierę naukową.

Zmieniali się redaktorzy i nakładcy.

Zeszyty od 2. (1930) do 4. (1947) redagował Stanisław Bodniak,

5. (1955) i 6. (1958) – Stanisława Jasińska,

7. (1959) – 12. (1976) – Stefan Weyman,

13. (1977) – 20. (1983) – Marceli Kosman,

21. (1986) – 23. (1993) – Helena Chłopocka,

a 24. (1996) – 34. (2017) – Barbara Wysocka.

Pierwsze cztery numery ukazały się nakładem Fundacji „Zakłady Kórnickie”, zeszyty od 5. do 22. wydawało Ossolineum, natomiast od numeru 23. czasopismo wydaje Biblioteka Kórnicka nakładem własnym.

Pismo poświęcone jest szeroko rozumianej promocji macierzystej instytucji. Jego zakres tematyczny wiąże się z obszarami działalności Biblioteki i obejmuje artykuły o treści bibliotecznej sensu stricto, muzealnej, naukowo-badawczej i edytorskiej. Wiele tekstów ukazywało dzieje Biblioteki Kórnickiej i sylwetki związanych z nią ludzi.

Układ „Pamiętnika” pozostał w zasadzie trwały od czasów jego powstania. Obejmuje on rozprawy i artykuły, materiały i publikacje ineditów, opracowania bio- i bibliograficzne (oparte przeważnie na zbiorach Biblioteki), opisy zbiorów i nowych nabytków, sprawozdania z działalności, nekrologi. W zasadzie nie zamieszczano recenzji ani polemik.

W zeszycie 26. ukazała się bibliografia zawartości poprzednich zeszytów.

Ta strona wykorzystuje pliki 'cookies'. Więcej informacji